Về chiến tranh, thi sĩ Trung Hoa xưa đã viết: "Nơi vó ngựa chiến đi qua, mười năm sau cỏ chưa mọc và gió thổi còn mang mùi máu...". Thơ của người xưa xa xót mà còn bâng khuâng, kinh hoàng nhưng vẫn mơ hồ. Thời ấy, chưa có bom nguyên tử và nhiệt hạch, chưa có chất độc hoá học và bom vi sinh, chưa quá nhiều thứ ý nghĩa và các mục tiêu ngầm ẩn sau mỗi cuộc chiến tranh. Thời ấy, con người ưa thích sự kín đáo và trang phục nghiêm cẩn nên nỗi đau khổ được mô tả thống thiết nhưng vẫn ngầm tẩm trong lớp sương mù của những vẻ đẹp ước lệ và vĩnh định : nỗi cô đơn, thây người bọc da ngựa, hài cốt phơi nơi cát bụi, gió lạnh tuyết rơi và nỗi u hoài... Nhiều thế kỷ đã qua, trang phục đã đổi thay và cùng với sự thay đổi ấy, tâm lý con người đã khác xưa. Con người đã...

Cái buồn cười là cái trái nghịch trong cùng một người, kẻ vô luân nói chuyện đạo đức, tên ăn cắp dạy dỗ phải bảo vệ của công, người hống hách lại là tên nịnh bợ bậc nhất. Nếu tán rộng ra thì còn vô vàn chuyện buồn cười mà ta bắt gặp ở mọi nơi, trong mọi thời gian của cuộc sống. Anh dốt thường làm ra vẻ thông thái, thằng nhát rất thích xuất hiện như người anh hùng, một chính khách đầu óc rỗng tuếch luôn tỏ ra uyên bác bằng những lời nói vô nghĩa. Nếu những người đó có được một chút hài hước, có khả năng tự ngắm mình trong khi diễn trò thì họ sẽ biết cách tự kiềm chế trong một giới hạn nào đó...

Cơ sở làm hương từ đó phó mặc cho cô tôi. Cô tôi cho chặt cây, nhổ cỏ, sửa sang lại khu vườn sáng sủa. "Thiệt là hư sự, ai đời lập chùa mà lại trồng hoàng lan trong sân. Mùi hoàng lan là mùi ma, hèn chi ma chướng nó phá cho như thế ni." Tôi dân dấn nước mắt nhìn người ta chặt cây hoàng lan, cành lá vứt bừa bãi trên mặt đất. Ngày xưa, gội đầu xong mẹ tôi thường hái hoa giấu vào búi tóc cho thơm. Bây giờ người đã đi, hoa cũng không còn...

Vậy mà ma đưa lối, quỷ dẫn đường sao chàng lại gặp tôi và... đòi yêu tôi. Chắc cuộc đời của chàng sau mấy chục năm làm chồng êm đềm quá nên chàng thèm sóng gió. Nếu muốn yêu, muốn có người tình bé nhỏ để "dối già" thì thiếu gì những em gái hậu phương, hiền lành, ham tiền, ham danh vọng để chàng dấu diếm vợ đem đi xây lâu đài tình ái trong hóc kẹt nào. Rồi sau đó, trong những giờ chàng có quyền đi ra khỏi nhà, nói trắng ra, đi làm đem tiền về cho vợ tiêu, chàng có nơi có chốn cho tình cảm phiêu lưu và có cảm tưởng rằng mình là người hào hoa phong nhã, vợ sợ như thần, vẫn có "người tình nhí" như ai...

Nói về bạn tốt, phải nhắc đến Lê Thị Trang, con của ông Lê Ấm, cháu ngoại cụ Phan Châu Trinh. Tánh nết của tôi và Trang rất khác nhau; Trang đằm thắm, dịu dàng, khép kín; trong khi tôi hiếu động, lanh chanh, ưa chơi nổi như làm thơ đăng báo, dự thi ca hát... nhưng lại rất thân nhau bởi chúng tôi có điểm tương đồng: Sức học ngang nhau và đối xử với nhau bằng sự chân thành. Năm 1961, chúng tôi cùng đậu bằng Thành Chung (tốt nghiệp Phổ Thông Cơ Sở bây giờ), Trang uốn ba tấc lưỡi thuyết phục tôi cùng thi vào khóa Nữ Hộ Sinh, nhưng tôi từ chối. Trước khi ra Huế học, Trang mời tôi ra Ngã Năm ăn cơm gà Hải Nam , có vẻ “dùng dằng nửa ở nửa đi”. Sau đó, hai đứa vẫn liên lạc thư từ cho nhau. Đến 1965, Trang Lấy chồng, gửi cho tôi một tấm hình đám cưới, rồi im hơi lặng tiếng cho đến 30 năm sau (năm 1995, tôi về Đà Nẵng và có ghé thăm Trang. Trang đã nghỉ hưu, con cháu đầy đàn)...

Nấu cơm hay cháo bữa sáng, xong rồi, tay nách một cái thau, đầu đội một cái thau nữa đựng quần áo dơ đi xuống sông giặt. Mùa đông khổ hết biết, nước lạnh như băng, xà phòng không có, giặt bằng trái mù u. Xát bọt mù u với cục đá lên quần áo, chà mòn nhám cả tay. Chưa kể mỗi ngày phải cầm cái búa bửa củi, rồi chẻ củi thành từng thanh nhỏ. Và để tiết kiệm, con Bần còn phải cầm cái cào đi cào lá khô đem về nấu nướng, bởi vậy, hai bàn tay của con Bần sần sùi, lúc nào cũng có vết đứt, trầy trụa, có khi mưng mủ, cả đêm đau nhức không ngủ được. Hai con mắt nó gần như bị bét nhèm, vì thổi ống khói cho củi cháy lên, nhất là mùa đông, lá cây, củi mục gì cũng ẩm ướt, hai con mắt nó bị um khói chín nhừ...

Hoạ sĩ muốn tìm một người đàn ông có khuôn mặt hằn lên sự hám lợi, lừa lọc, đạo đức giả và cực kỳ tàn ác. Khuôn mặt đó phải toát lên tính cách của kẻ sẵn sàng bán đứng người bạn thân nhất, người thầy kính yêu nhất của chính mình... Cuộc tìm kiếm dường như vô vọng. Bao nhiêu gương mặt xấu xa nhất, độc ác nhất, Vinci đều thấy rằng chưa đủ để bộ lộ cái ác của Judas. Một hôm, Vinci được thông báo rằng có một kẻ mà ngoại hình có thể đáp ứng được yêu cầu của ông. Hắn đang ở trong một hầm ngục ở Roma, bị kết án tử hình vì giết người và phạm rất nhiều tội ác tày trời khác...

Cũng như bố cháu, chú cũng là nạn nhân của chiến tranh. Chỉ tiếc là sau khi chiến tranh chấm dứt, đất nước mình thay vì hàn gắn và xây dựng, lại đập đổ và đánh mất đi nhiều thứ đã xây dựng được từ hằng thế hệ trước đây. Kẻ chiến thắng cai trị bằng bạo lực, kẻ bại trận rủ nhau rời khỏi đất nước. Nhân tài cũng ra đi. Trước khi nói đến chuyện làm giàu cho đất nước, phải nói chuyện làm giàu tình dân tộc trước đã. Chính quyền đã không làm điều đó. đó là cái bất hạnh lớn nhất cho đất nước mình...

Cái độc đáo của câu chuyện bắt đầu ở chỗ bàn tay từ tâm đầu tiên đón nhận cô trở lại với đời cũng chính là bàn tay sẽ đưa đời cô vào chỗ oan nghiệt. Người trong kỹ phường gọi bà bằng một danh xưng trịnh trọng là Hàng Thủ Bạch Vũ. Cái ngọt ngào rất chân tình của bà đã là một níu kéo khó chối từ cho cô bé ham vui kia. Bà biết gốc tích đáng nể của mẹ cô ngày xưa và cái tài thiên phú của cô hôm nay. Bà đón nhận cô, nuôi dạy cô nhưng cũng là để giết chết đời cô. Góc cạnh này thiệt thâm thúy. Chốn đất lành bình yên là mái chùa đầy ắp đạo tình ngày nào với cô bây giờ không phải chốn về đích thực, chỉ là một lữ quán qua đêm mà thôi. Cô không bao giờ thuộc về nơi chốn đó...

Ơn Cha cứu chuộc từ đời trước
Nghĩa Mẹ cưu mang tới kiếp sau
Vẫn ủ tình Thơ trong gối mộng
Chưa quên lời Chúa giữa cơn sầu
Văn chương thấp thoáng vờn hư ảo
Biển chữ dâng đầy ngọn sóng châu...

Gã thích ngắm nàng khi nàng không hay biết gã đang nhìn mình. Gã biến đi từ sáng sớm, nấp bên lán trại, lên xe, rồi lùi ra xa, mai phục ở chỗ nào đó và quan sát nàng hàng giờ liền, cho dù qua các kẽ hở giữa các tấm ván làm hàng rào. Nàng sưởi nắng và lúc đó cũng lâu, chậm như đang mơ màng, nàng chải mái tóc thưa thớt của mình, tết tóc thành những bím đuôi sam rồi lại gỡ ra. Hoặc nàng thêu đan. Que đan óng ánh dưới nắng trời, chọc thủng bầu không khí tràn ngập tiếng ồn hỗn tạp của xiếc. Hoặc trong chiếc áo sơ mi rộng, hai vai để trần, nàng giặt quần áo của mình trong chậu gỗ...

Cuộc gặp gỡ ở vườn hoa (Hoa Viên Kỳ Ngộ Tập) kể về cuộc tình duyên của Triệu Kiệu, con trai thứ hai của quan Tham chính họ Triệu, người đất Nam Xang thời Cảnh Hưng (1740-1786). Chàng thư sinh họ Triệu khôi ngô tuấn tú, học rộng tài cao. Một hôm dạo bước tới vườn hoa bên cầu Bích Câu, tình cờ gặp Lan Nương và Huệ Nương, con quan Ngự Sử họ Kiều, đôi bên quen biết, tình tự rồi yêu nhau say đắm. Triệu công tử được Kiều Công mến tài cho ở trong nhà để tiện thầy tiện bạn đèn sách. Chàng lân la đến khuê phòng của hai nàng...

Anh Nam, anh như một người anh lớn vĩ đại của em. Anh là một người tốt nhất mà em từng gặp. Em luôn kính trọng anh. Em luôn cố gắng đáp trả tình cảm của anh. Em cứ nghĩ đối với em thế là đủ cho một gia đình. Em chưa từng biết tới một tình cảm nào khác. Nhưng gần đây, em mới nhận ra rằng tình yêu thật khác với tình cảm em dành cho anh. Và em sẽ không thể làm anh hạnh phúc vì em không yêu anh như anh xứng đáng được yêu. Anh Nam, hãy chửi bởi, nguyền rủa em. Nhưng em không thể làm khác được. Em ước gì em có thể...

Cuộc “hành hương” bất đắc dĩ của mẹ con bà Huynh đã để lại dấu ấn hằn sâu trong gia đình ông lính khố xanh. Từ đó thằng Cáng Vá trở thành cậu ấm cầu tự, được nuông chiều từ tấm áo cho đến miếng ăn. Bà Huynh gần như dành hết tình thương cho Cáng Vá. Đôi khi mấy đứa em nó cũng ganh tị. Lớn lên, Cáng Vá được học nhiều hơn mấy anh chị nó, không biết có phải nhờ hơi hám, phồn hậu của mươì hai cái chợ ấy hay không mà Cáng Vá thông minh hơn đám bạn bè trong lớp. Năm thi vào đệ thất (cấp một chuyển qua cấp hai), hồi ấy, khó lắm! Thế mà Cáng Vá đổ đầu trường làng Gia Trình, rồi phải lên phố Huế để học. Ông bà Huynh mong ước như thế cho con cái đổi đời, chứ quanh năm cày xới mấy sào ruộng cạn chẳng thấy dư dả chút nào...

Chị kéo ống quần lên để lộ ra đôi chân dị dạng. Một bên chân quắt queo lại - Thưa với thầy, gạo này là do tôi... Tôi đi ăn xin, gom góp lại bao ngày mới có được. Chẳng giấu gì thầy, chân cẳng tôi thế này, tôi làm ruộng thế nào được nữa. Cháu nó sớm hiểu chuyện, đòi bỏ học ở nhà giúp mẹ làm ruộng. Thế nhưng tôi kiên quyết không cho, kiên quyết không để con tôi thất học. Có học mới mong thoát khỏi cảnh cơ cực này. Nhà chỉ có hai mẹ con, cha cháu mất sớm... Thầy thương tình, thầy nhận giúp cho. Không nộp gạo, con tôi thất học mất!...

Để tỏ lòng hiếu thảo và biết ơn, Bryan mời mẹ đến căn chung cư của mình ăn bữa cơm tối cũng xem như là mừng tân gia. Không chần chờ hơn được nữa, mẹ Bryan đến ngay, mà còn đến sớm gần hai tiếng đồng hồ, để phụ giúp cho Bryan và cô bạn thuê chung nhà một tay sửa soạn cho bữa cơm tối được thịnh soạn và đầy đủ. Dĩ nhiên là mẹ Bryan đến thăm con và bạn của con với rất nhiều quà cáp, thức ăn đã nấu sẵn và nhất là bó hoa lớn thật đẹp cho Jennifer, người bạn thuê chung nhà của Bryan. Mẹ Bryan không thể tin được ở chính đôi mắt của mình nữa, Jennifer quá đẹp, quá duyên dáng và thật là dễ thương, lời ăn tiếng nói, cách cư xử nhẹ nhàng và lịch thiệp lắm, hết lòng chiều chuộng Bryan...

Tôi sinh ra và lớn lên trên mảnh đất heo hút dưới chân dãy Trường Sơn. Một ngôi làng nhỏ như cái bàn tay. Bốn bề núi dựng. Dòng sông Thu chảy qua, lượn quanh giữa một vùng núi non cách trở. Ngọn đèo Le, truông Phường Rạnh, và ngược dòng Thu Bồn. Chỉ có ba “tuyệt lộ” ấy là những con đường huyết mạch của thung lũng Đại Bình, ngày nay là huyện Nông Sơn. Thời thơ ấu, tôi học chữ Nho ở chùa Đại Phước. Ngôi chùa tranh vách đất rộng và tĩnh mịch, với những tượng Phật lớn bằng gỗ, những tượng La Hán và cả hai ông Thiện Ác sơn son phết vàng đứng trước cửa chùa. Mỗi lần vào lớp học, phải đi ngang qua hai vị nầy, trong lòng nơm nớp lo sợ. Lớp học chỉ ...

Không chống cự có nghĩa là ngoan ngoãn để cho họ lôi đầu đi. Trong những vụ bắt ngày thế nào chẳng có một lúc nào đó nạn nhân bị dẫn đi công khai như đã ước định ngầm với những người đi bắt hay bị điệu đi khơi khơi giữa đám người chẳng biết gì mà mật vụ áp giải chẳng cần rút súng ra khỏi vỏ! Nạn nhân có bị trói ké, bị nhét giẻ vào mồm đâu! Nạn nhân dư sức kêu lớn lên, đáng lẽ còn phải la ầm lên cho mọi người chung quanh hay biết đang bị mật vụ bắt. Phải nói lên họ là những kẻ bịp bợm đánh lừa nhân dân. Họ chỉ cần có người tố cáo – dù tố cáo bậy là bắt bớ bừa bãi....

Thế là ông vẽ cỏ-đám-cưới. Hoa tóc tiên rực rỡ mầu nhưng thắm, hoa ngũ sắc đỏm đáng. Hoa bâng khuâng mơ màng. Hoa lồng đèn ngộ nghĩnh... Chúng cưới nhau trên cỏ, khiêu vũ, đùa chơi, gối đầu trên cỏ. Hai mươi năm cầm cọ, họa sĩ chưa bao giờ vẽ một cái gì tươi tắn giản dị, rạo rực sức sống dường kia. Mầu sắc cứ tuồn tuột khỏi tay ông, chạy ào vào bức tranh, chúng tự tìm chỗ, hối hả reo vui trên nền cỏ rạo rực. Họa sĩ như lành bệnh hẳn sau đợt tranh vẽ cỏ. Ông theo cô vào thế giới cỏ bất tận, đầy bí ẩn giàu tưởng tượng của cô. Sau này khi ông mất, người ta tìm thấy rất nhiều tranh cỡ nhỏ vẽ cỏ. Chúng chẳng bao giờ giống nhau và cũng chẳng chỉ mầu xanh. Họ đặt chúng sang một bên, chép miệng: "vớ vẩn"...

Chẳng ai lấy làm ngạc nhiên, ở xứ xở này, không có chuyện gì là không xảy ra kể cả những chuyện ngược đời, đơn giản mọi người không những thích đùa mà còn đùa rất dai. 5 giờ rưỡi sáng, kỹ sư Hoàng thức dậy, vợ và đứa con trai mười tuổi của anh đang ngủ say. Đứa con gái 17 tuổi của anh đêm qua không về, chị giúp việc cũng đã dậy từ lúc nào, đèn dưới bếp hắt lên mấy vệt sáng le lói qua khe cửa. Mười phút cho việc vệ sinh cá nhân, 25 phút cho việc mở các loại cửa. Như mọi nhà trong thành phố, từ lâu anh đã biến căn hộ của mình thành một pháo đài. Các cửa sổ ngoài việc lắp chấn song bằng thép dày, còn được giằng ngang ba ống thép to bằng cổ tay, chia đều từ trên xuống dưới. Cửa đi cũng bằng thép đúc, bên ngoài dán một lớp gỗ mỏng. Tính từ trong ra đến cửa, còn năm lớp cửa như thế, tất cả đều có khoá đặc biệt, mỗi cửa gồm ba chiếc khác loại nhau. Mở đến lần cửa cuối cùng thì vợ con anh cũng vừa trở dậy. Những việc chuẩn bị cho một ngày mới diễn ra đã thành nếp. Sau khi dặn dò kỹ lưỡng chị giúp việc hai vợ chồng dắt xe đi làm. Chị kiêm thêm nhiệm vụ đưa con tới trường, chiều về ghé qua chợ mua thức ăn cho ngày hôm sau. Trước khi ra cổng...